Nữa hay thôi.

 

"Trước biển" đoạt huy chương vàng, ảnh "chôm" trên mạng.

Hôm nay giở tờ báo Thanh Niên (chủ nhật 13-9), một cái tựa thấy hấp dẫn "Nữa hay thôi", bèn nhào vào đọc, thì ra bài báo nói về Liên hoan ảnh nghệ thuật lần thứ 12 của khu vực đồng bằng sông Hồng khai mạc tại Hải Phòng (từ 10-9 đến cuối tháng 9) với 769 bức ảnh tham dự tới từ 9 tỉnh. Bởi cũng có biết sơ qua tí tị về chụp hình nên thử đọc. Đại ý bài báo nói cuộc thi  vẫn còn trùng lặp và xói mòn... và có nên tiếp tục thi hay liên hoan nữa hay thôi?.

Hì hì, cái vụ trùng lặp và xói mòn này thì ở bộ môn nghệ thuật văn học nào của xứ ta mà chẳng có, đâu riêng gì nhiếp ảnh, nhưng hình như ở vụ ảnh là rõ nhất (cũng dễ hiểu, bởi hình ảnh thì ai cũng nhìn thấy tút suỵt). Thử ngẫm lại những hình ảnh đoạt giải ở xứ ta hồi nào giờ mà chả thế, kể cả ảnh đoạt giải quốc tế, dễ thấy và ăn tiền nhất là ảnh những bà già ông già người thiểu số nhăn nheo với cái ống điếu, bên cạnh là đứa con nít, để có thể đặt cho cái tựa là "Tre già măng mọc", hay "Tiếp nối"... Hoặc những tấm ảnh gồng gồng gánh gánh ở đồi cát Mũi Né, hay nơi ruộng muối để đặt cho cái tên là "Tảo tần"... Bên cạnh đó là hình ảnh anh công nhân mỏ than mặt đen nhẻm, hay anh thợ điện đang vắt vẻo tuốt trên cột điện, anh thợ sửa chữa đường ray đang đổ đá trên đường tàu, hình khác là mấy anh bộ đội đang rảo bước tuần tra bảo vệ biên cương... vân vân...

Cái "mô típ" ảnh ở xứ ta hồi nào thế, mặc nhiên là như thế, và có lẽ đến chín mươi mấy phần trăm là ảnh dàn dựng. Không hiểu sao giới nhiếp ảnh ở xứ ta khoái... dàn dựng đến thế, ra biển dàn dựng, ra đồi cát dàn dựng, vô bản làng cũng dàn dựng... cho nên cuối cùng hình ảnh ở đâu cũng thế, cũng chung chung, đèm đẹp, tàm tạm... nhưng cái quan trọng nhất là không có hồn... Không có hồn ảnh, không có cái hồn của người chụp trên tấm ảnh... Mà vì đâu nên nỗi, thử tìm hiểu và đưa ra mấy nguyên nhân (dĩ nhiên là theo chủ quan của tôi thôi).

Thứ nhất là do cái bóng quá lớn của những người đi trước, những tác phẩm ảnh được coi là "kinh điển" của họ thì "hậu thế" phải lấy đó làm tấm gương sáng mà bắt chước noi theo, từ chủ đề, ánh sáng, bố cục... nhất nhất là phải như thế, không được khác, có cái nhìn khác là hỏng toẹt... Ở nơi những lớp dạy nhiếp ảnh thường người ta hướng dẫn trò như vậy, y hệt như dạy văn mẫu cho học sinh... lâu dần rồi chết thành cái nếp, hoặc mặc nhiên coi đấy như "kim chỉ nam" không thể đổi khác...

Kế đến gọi là gì nhỉ? Tạm cho là "Đường lối của nhiếp ảnh", do các cấp trên cao hoạch định, và đường lối này nhất định là phải "đi bên lề phải" như đã được khẳng định, hoặc hiểu... ngầm. Đi theo những... hướng khác là lôi thôi, ảnh gởi dự thi sẽ bị gạt ngay sang một bên, ảnh là phải ca ngợi công sức lao động, ca ngợi vẻ đẹp "công dung ngôn hạnh" của người phụ nữ Việt Nam (ca ngợi... thân thể là "chít" toi, bởi có lần có vị chức sắc ngành văn hóa đã khẳng định, ảnh chụp phụ nữ mà thiếu... quần áo chắc chắn là ảnh... đồi bại), hoặc là ca ngợi thiên nhiên giàu đẹp tiền rừng bạc biển...

Còn nhiều những yếu tố khác nữa để nói về cái trì trệ của làng nhiếp ảnh được gọi là nghệ thuật ở xứ ta, nhưng chỉ với 2 yếu tố chính trên thôi, cũng đủ thấy "ảnh nghệ thuật" xứ mình bảo thủ biết chừng nào...

Bây giờ thử quay trở lại với mấy tấm hình đoạt giải thưởng của cuộc thi gì đó ở trên. Tấm hình có cái nền xanh xanh chụp cảnh một "nghệ sỹ nhiếp ảnh" nào đó đang đứng... dạng chân... sáng tác (chụp hình một bức tượng bán thân ngực trần phụ nữ), với cái tựa rất kêu "Đam mê". Tấm hình này đoạt huy chương bạc liên hoan. Thật sự ngắm nghía tấm hình này mãi mà tôi chẳng thể tìm thấy cái gì là đam mê, và đam mê cái gì ở tấm ảnh. Người "nghệ sỹ nhiếp ảnh" đam mê cái đẹp của bộ ngực trần bức tượng chăng? (bức tượng này tôi thấy trông còn... chán hơn một mannequine thiếu vải nơi tiệm may), hay người nghệ sỹ đang đam mê trong sự nghiệp sáng tác ảnh?... Túm lại, chỉ có cái tên "đam mê" là... đam mê thôi...

Bức ảnh phía dưới đoạt giải cao nhất của liên hoan, huy chương vàng với tựa "Trước biển". Không biết tấm ảnh này phóng lớn trông ra sao, chứ ảnh nhỏ thấy trên mạng như tôi chôm đưa lên xem "bí" quá, bí là nhìn mãi mà tôi chẳng hiểu được cái gì đang ở trước biển, ảnh chụp bằng ống kính góc rộng đưa lên cảnh người ta đang phơi hay làm một cái gì đó nơi bãi biển, với những con người lổm nhổm... Bố cục, ánh sáng, nội dung... của tấm ảnh có gì nổi bật?...

Cuối cùng thì vị cao nhất trong làng nhiếp ảnh Việt Nam nói trong buổi hội thảo liên hoan, đại khái "Thừa nhận sự hạn chế của phong trào nhiếp ảnh các địa phương... và các cuộc liên hoan sẽ đi vào chuyên đề chứ không chung chung như hiện nay".

Theo tôi không phải là chuyện "chuyên đề" hay "chung chung", muốn nhiếp ảnh Việt Nam khác, cũng như muốn văn học khác, giáo dục khác, bóng đá khác... (nghĩa là "khác", để mà "giống" người, rồi bằng và hơn được người), thì phải đổi khác, trước hết là trong suy nghĩ của những người có trách nhiệm...

--> Read more..

Câu chuyện thành phố.

Sáng nay cuối tuần ngồi uống cà phê giở mấy tờ báo ra đọc (theo thói quen khó bỏ), thấy có tin mới hôm qua (11-9) có 2 công nhân chết ngạt trong đường ống cấp nước 600mm đang thi công bên quận 7, mà thấy ngao ngán quá. Mới mấy hôm trước đây cũng 2 công nhân bị... cọp vồ, một chết và một trọng thương tại khu du lịch Đại Nam Lạc Cảnh ở Bình Dương, xa hơn chút xíu nữa là một học sinh bị điện giật chết khi đi học về gặp đường ngập nước ngã vướng vào trụ điện, em bé lọt xuống hố ga, rồi một cô gái bị cây ngã đè cũng khi đang đi trên đường phố...

Tệ hại hơn nữa là những phát biểu của những người có trách nhiệm, lãnh đạo Công ty Cấp nước nói "Có trang bị bình ô xy cho công nhân mỗi khi tiến hành sửa chữa đường ống cấp nước nhưng không hiểu sao xảy ra sự cố trên...". Còn vụ em học sinh bị điện giật chết thì lãnh đạo điện lực nói "trụ đèn đó là của bên chiếu sáng, trách nhiệm là ở nơi họ...", trong khi nửa tiếng đồng hồ sau khi được báo ông điện mới cúp điện... Còn lãnh đạo của chiếu sáng thì phát biểu "tại trời mưa đường ngập nước trụ đèn mới bị rò rỉ điện...", nghĩa là người dân phải hiểu "đích thị là trách nhiệm của ông thoát nước, nếu đường xá thoát nước ngon lành thì đâu có mát điện". Còn chuyện cô gái bị cây đè cũng y như thế "tại mấy hôm nay trời mưa gió quá...".

Không thể đổ cho trời lãnh đạo cái khu Đại Nam gì đó nói "tại mấy hôm nay con cọp nó... động đực nên đâm ra dữ tợn...", và cũng... thành thật "khai báo" khu du lịch của mình nuôi hổ mà chẳng hiểu tí gì về tập tính của loài hổ... Đại khái là những chuyện chẳng mấy vui vẻ trong cuộc sống là như thế, vẫn xảy ra hàng ngày, trước mắt chúng ta. Những chuyện này cộng thêm biết bao nhiêu cái bực dọc khác, chẳng hạn cầu đường mới thông xe đã nứt, lún, nhà cửa chỉ sau vài tháng sử dụng đã xập xệ như vừa trải qua động đất hay chiến tranh... rồi đường xá kẹt xe, ngập nước, trộm cướp, người dân chạy xe ẩu do vô tình hay cố tình, bực dọc khi đến nơi công quyền, bệnh viện, sân bay... bủa vây con người như thiên la địa võng...

Những điều như thế luôn làm cho người dân cảm thấy bất an, đành rằng những tai họa do thiên nhiên, do con người là không thể tránh khỏi, nhưng cứ liên tục xảy ra lập đi lập lại là không thể biện minh, và điều gì đã dẫn đến những kết cục không vui này...

Chúng ta thử xem lại những quy trình khi thi công, những công nhân tử nạn của cấp nước chỉ mặc độc nhất cái... quần tà lỏn, chui sâu vào lòng đất làm việc nguy hiểm không có một dụng cụ bảo hộ gì khác, bình ô xy chắc có nhưng để trong... kho làm kiểng, công nhân ít học thiếu hiểu biết, không được trang bị kiến thức đã đành, nhưng những công trình như thế luôn có kỹ thuật, giám sát thi công, tư vấn giám sát... để kiểm tra, và những người này ở đâu? Và không chỉ riêng ở công trình nào, tất cả mọi công trình lớn nhỏ khác ít nhiều như thế, công nhân như thế, lãnh đạo trực tiếp như thế, và hậu quả đã thấy rõ...

Có cảm tưởng như chúng ta đang mặc một chiếc áo quá rộng hay quá chật, suýt soát mười triệu dân cư ngụ, thành phố Sàigòn có thể được coi là một "siêu thành phố" của nước ta. Thành phố thì phải có những con người thành phố, những lãnh đạo thành phố, và những ứng xử thành phố... Nhìn lại mà giật mình, cách nay mươi năm tôi đi từ Sàigòn ra Huế, cái từ "thành phố" là để chỉ "người Sàigòn", đến những tỉnh khác họ không hỏi "ở Sàigòn hả?" mà chỉ hỏi "ở thành phố hả?", vậy mà bây giờ đâu đâu cũng là thành phố, mang danh là thành phố mà bò, dê đi nghênh ngang đầy đường. Không thể chấp nhận được khi người dân phóng uế bừa bãi, không tôn trọng luật lệ, người khác khi ra nơi công cộng, tất cả cứ vô tư như trên đồng ruộng... và lại càng không thể chấp nhận khi làm lãnh đạo mà cứ lơ ngơ láo ngáo, đụng chuyện trả lời trên trời dưới biển, đổ cho... trời. Quản lý một "siêu thành phố" như thế, có cái "Tâm" thì càng tốt, nhưng trước hết, và cần ghê gớm là phải có một cái "Tầm"...

Thử nhìn lại một tin cũng mới vừa đây, cứu hộ mấy chục dân đào vàng lậu tại Quảng Nam gì đó bằng máy bay trực thăng, sau những nỗ lực cứu hộ trên mặt đất của những người có trách nhiệm thất bại. Cuộc giải cứu như thế chắc chắn là nguy hiểm, nguy hiểm cho những người cứu hộ và quá tốn kém, nhưng cái được ở đây là mấy chục mạng người an toàn, cho dù trước đó họ đào vàng phạm pháp. Cái được hơn thế nữa là dành cho những người có thẩm quyền, người dân cảm thấy an toàn hơn trong cuộc sống, tin tưởng hơn vào giới chức quyền... Hy vọng điều này rồi sẽ phổ biến...

 

--> Read more..

Có một nụ cười.

Nụ cười của cô gái Chăm Ninh Thuận.

Tôi rất ngán đến những nơi công quyền, chẳng hạn các văn phòng Ủy ban quận, phường, các Sở, ngành... hoặc bệnh viện công... Ngán không phải vì công việc đôi khi cần phải đến, mà ngán vì những thái độ, và những khuôn mặt của người giải quyết công việc ở đó. Những khuôn mặt nếu không cau có, như người khác luôn đến làm phiền mình, thì cũng vô cảm, ở những nơi ấy gần như chưa bao giờ tôi nhận được một lời cám ơn, hay xin lỗi vì chậm trễ, và càng hiếm gặp những nụ cười...

Nhưng trong cuộc sống hàng ngày, nơi xã hội, tôi cũng luôn bắt gặp được những nụ cười, có khi là bất chợt ngoài đường của một đứa bé, hay của một người không quen, hoặc của một người ngoại quốc đi ngang qua mặt... những nụ cười ấy có khi là tự nhiên cười với mình, nhưng cũng lắm khi chẳng phải là để dành cho mình, chỉ là tình cờ mình nhìn thấy... và một trong những nụ cười như thế tôi đã nhớ mãi, cách nay đã gần  bốn mươi năm...

Ấy là một buổi chiều cuối năm tây vào năm 1972 sau một mùa hè đỏ lửa. Đơn vị nhỏ cấp trung đội chuyên môn tôi ở được lệnh từ Kontum di chuyển về Phú Yên (Tuy Hòa). Buổi chiều hôm ấy khoảng 5 giờ đơn vị của tôi đến Tuy Hòa sau một ngày đi đường, xe dừng lại bên đường, lúc ấy tôi ngồi phía sau một mình trên một chiếc GMC to tướng, chiếc xe đi sau cùng trong một đoàn xe chỉ vài chiếc. Thời gian ấy tôi chỉ mới vào lính khoảng được hơn một năm, 20 tuổi, từ trong quân trường đẩy ra ngoài đơn vị trên vùng cao nguyên heo hút nóng bỏng chiến tranh, và cũng vừa trải qua một mùa hè đỏ lửa ác liệt...

Tôi ngồi trên xe, mệt mỏi vì chuyến đi khá nguy hiểm, trên người lỉnh kỉnh nón sắt, balô, súng đạn... và bụi bặm đường xa, cộng thêm cái chán nản của những ngày tháng vô nghĩa... Bất chợt, tôi để ý đến 2 cô gái đi bộ trên lề đường từ xa tiến lại. Hai cô gái chẳng có gì đặc biệt, mặc quần áo bộ ở nhà, nhưng điều làm tôi chú ý là cô đi phía bên trong chống nạng khập khiễng, và khi đến gần tôi nhận ra cô chỉ còn một chân, chân còn lại ống quần phất phơ bay theo gió. Thưở ấy chiến tranh, người dân bị thương tật khá nhiều, nhất là ở những vùng quê xa xôi, mất chân mất tay vì bom đạn là chuyện thường tình, và bom đạn vốn vô tình chẳng hề chừa một ai...

Hai cô gái đi chầm chậm đến gần tôi nhận ra còn trẻ, có lẽ cùng lắm là trạc tuổi của tôi, hình như cô gái bị thương tật chỉ mới bị mất chân gần đây, chắc bởi chiến tranh, có lẽ cô mới hồi phục và đang tập đi bằng nạng, cô bạn đi bên cạnh là để giúp đỡ, hẳn là cô vừa trải qua những tháng ngày kinh khủng... Hai cô gái vừa đi vừa cười nói rất vui, khi đến gần chiếc xe GMC tôi ngồi phía trên, bất chợt cô gái bị thương tật ngước lên nhìn, trên khuôn mặt của cô vẫn còn nụ cười của câu chuyện với cô bạn... Chưa bao giờ tôi nhìn thấy một nụ cười như thế, có lẽ cái hình ảnh của cô gái mất một chân với cái ống quần phất phơ ấy, và khuôn mặt xanh xao của cô trong buổi chiều tà, làm bừng sáng lên nụ cười, và chao ôi, nụ cười của cô như chưa từng bao giờ vương phiền muộn...

Nụ cười ấy chỉ lướt qua vài giây trong cuộc đời, nhưng tôi đã nhớ mãi...

--> Read more..

"Chớ đi ngày bảy, chớ về ngày ba".

Tôi còn nhớ câu bà cụ tôi xưa thỉnh thoảng nói, để có ý ngăn ai trong nhà muốn đi đâu xa trong những ngày có số 7 và 3 (âm lịch) này, cùng với một câu thành ngữ khác cũng có nghĩa như vậy "Mồng năm mười bốn hăm ba, đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn". Ấy là các cụ kiêng ngày xấu, các cụ nói thế cũng chẳng giải thích gì thêm, lớn lên chút xíu xem sách vở thấy nói mồng 5, 14, 23 âm lịch là ngày Nguyệt kỵ rất xấu, cần tránh làm mọi việc. Nhưng trong sách cũng chỉ giải thích Nguyệt để chỉ tháng, Kỵ là kiêng cữ, nghĩa là những ngày xấu cần phải kiêng cữ trong tháng thôi, chẳng thấy nói tại sao lại phải kiêng vào những ngày này chứ không phải ngày khác.

Thật ra người mình có tục kiêng cữ rất nhiều chuyện chứ không riêng gì ngày tháng, xem tuổi tác trong hôn nhân, xem hướng nhà hướng đất, đặt bếp đặt bàn thờ, bàn làm việc... xuất hành ngày tết... Nghĩa là đủ mọi thứ kiêng kỵ trong cuộc sống, mà điển hình nhất là tục kỵ húy, hay tỵ húy. Trong cuộc sống, trong sách vở, tục kỵ húy đâu cũng thấy có.

Kỵ húy có nghĩa là kiêng tránh tên gọi, tục này bắt nguồn từ bên Trung Hoa từ xa xưa, sách vở chép có từ thời Tây Chu (1045 - 771 trước Công nguyên), và kéo dài cho đến đời nhà Thanh (1644 - 1912), tùy theo các đời vua chúa mà áp dụng chặt chẽ hay lỏng lẻo. Thoạt tiên triều đình cấm dân chúng đọc, hay viết tên vua, bởi vua là Thiên tử, con trời, với mục đích thần thánh hóa vương quyền. Sau từ triều đình những cấm đoán này phổ biến sang hàng quan lại, quý tộc, dân gian, và khi đã phổ biến trong xã hội thì tục lệ này trở thành chuẩn mực mang tính chất đạo đức...

Khi đã phổ cập, tục kỵ húy ngoài chuyện kiêng kỵ tên tuổi của hoàng triều, dân gian còn áp dụng cho cả thần thánh, quan lại, những bậc trưởng thượng trong dòng tộc, gọi là Quốc húy, Thánh húy, Gia húy...

Người Việt mình chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa cho nên chuyện kỵ húy cũng rất phổ biến trong dân chúng. Sách vở chép đời vua Lê Thánh Tông đã ban hành những luật lệ kỵ húy, nhưng đến triều Nguyễn (1802 - 1945) thì việc kỵ húy trở thành phổ biến, được các đời vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức ban hành nhiều điều lệnh, và được áp dụng cho đến tận đời vua cuối cùng là Bảo Đại.

Trong thi cử xưa, học trò đi thi mà phạm húy ngoài chuyện bị đánh trượt còn bị phạt đánh đòn, nếu đã đỗ đạt Cử nhân, Tú tài... ra làm quan mà phạm húy, sẽ bị mất chức, gạch tên ra khỏi khoa bảng.

Trong những nhà có chữ nghĩa, hay giàu sang quyền thế khi nhà có thêm một đứa trẻ thường phải nhờ những người văn hay chữ tốt đặt cho một cái tên. Ngoài chuyện kiêng kỵ tên vua chúa, hoàng tộc, thần thánh, nếu nhà có gia phả, gia chủ phải cho người đặt tên biết gia phả để mà tránh tên của những người trên hai bên dòng họ, bằng không cũng phải ráng nhớ xem họ hàng đôi bên đã có những tên gì để mà tránh, nếu không lỡ đặt tên trùng là sẽ bị trách móc...

Tuy nhiên sách vở, thực tế cũng cho chúng ta biết việc kỵ húy tên của vua chúa, hoàng tộc, quan lại... ở nước ta phổ biến trong miền Nam (đàng trong) hơn là miền Bắc (đàng ngoài), cũng dễ hiểu bởi miền Nam là đất khẩn hoang sau này của nhà Nguyễn, chẳng hạn trong miền Nam gọi là Lê Thánh Tôn, Trần Nhân Tôn, trong khi miền Bắc vẫn gọi Lê Thánh Tông, Trần Nhân Tông, bởi kiêng tên Miên Tông của vua Thiệu Trị. Miền Nam gọi bông kiểng hay huê kiểng trong khi miền Bắc vẫn gọi hoa cảnh, Hoa là tên của bà Hồ Thị Hoa vợ vua Minh Mạng, Cảnh là tên của hoàng tử Cảnh, hay công thần triều Nguyễn là Nguyễn Hữu Cảnh. Miền Nam gọi Ngô Thời Nhiệm, trong khi miền Bắc vẫn gọi Ngô Thì Nhậm, Thì là tên húy vua Tự Đức Nguyễn Phúc Thì, tự là Hồng Nhậm...

Dưới đây là một số kỵ húy khác trong miền Nam, chẳng hạn, nhân nghĩa đọc trại thành nhơn ngãi do nhân kiêng tên thụy của Nhân Chiêu Vương Nguyễn Phúc Lan, nghĩa do kiêng tên thụy của Hoằng Nghĩa Vương Nguyễn Phúc Thái, và thái đọc trại thành thới, núi Châu Thới, Quảng Nghĩa đọc là Quảng Ngãi, Quy Nhân đọc là Quy Nhơn, Nhân Cơ đọc thành Nhơn Cơ... và còn rất nhiều nữa.

Một vài điều "tán" chơi với bạn bè.

--> Read more..

Lòng vả cũng như lòng sung.

 

Trái vả (ảnh bên nhà bạn AnhKim).

Và trái sung.

Hôm nọ tôi có nói tới trái sung, là một thứ trái thỉnh thoảng còn thấy chủ yếu là trên bàn thờ ngày tết, trái sung hồi nào giờ hình như ít người ăn bởi khi còn xanh rất chát (dân gian có câu "chát như sung"), còn khi chín đỏ cắt ra ở trong ruột hay thấy những con bọ nhỏ li ti, trông không mấy thiện cảm.

Lan man sao có bạn nhắc tới trái vả, là một loại trái cùng họ với sung. Trái vả lớn hơn trái sung, có lần ra Huế tôi được ăn trái vả xắt miếng như dưa leo, ăn kèm với mắm tôm chua Huế và cuốn bánh tráng cùng thịt ba chỉ, khế, chuối chát chấm mắm (tôi không nhớ có phải mắm nêm không?) ăn rất ngon. Dân gian có câu thành ngữ "Lòng vả cũng giống như lòng sung", và một câu ca dao khác "Có vả mà phụ lòng sung/ có chùa bên bắc, bỏ miếu bên đông tồi tàn".

Tôi post bài này để gởi tặng bạn AnhKim, bởi chừng như trái vả là một phần ấu thời của bạn.

--> Read more..